Mỗi năm, Việt Nam ghi nhận khoảng 220.000 ca đột quỵ mới, với tỷ lệ mắc mới khoảng 222 ca/100.000 dân và tỷ lệ lưu hành đột quỵ là 1.500 ca/100.000 dân.
Đó là con số được PGS.TS Mai Duy Tôn, Chủ tịch Hội Đột quỵ Hà Nội, trích dẫn trong một công bố mới nhất trong năm 2025. Theo đánh giá của PGS.TS Mai Duy Tôn, trong nhiều năm qua, tỷ lệ mắc mới đột quỵ ở Việt Nam không giảm mà còn có xu hướng gia tăng.
Bên cạnh đó, số tuổi mắc đột quỵ cũng trẻ hóa. Các nghiên cứu cho thấy độ tuổi trung bình mắc đột quỵ ở Việt Nam là 62. Con số này trẻ hơn khoảng 10 tuổi so với mức trung bình ở các nước phát triển.
Đặc biệt, một phân tích từ Trung tâm Đột quỵ, Bệnh viện Bạch Mai cho thấy, độ tuổi trung bình người bị đột quỵ là khoảng 65 tuổi, nhưng tỉ lệ nhóm dưới 45 tuổi chiếm đến 7,2 %.
Mặc dù có nhiều tiến bộ trong công tác điều trị sau nhiều năm, đột quỵ vẫn là nguyên nhân tử vong hàng đầu tại Việt Nam, ảnh hưởng tới 71% sức khỏe người lao động.
Bài viết này của PITO sẽ cùng bạn tìm hiểu về đột quỵ, ảnh hưởng của căn bệnh này, dấu hiệu và cách phòng tránh, đặc biệt đối với nhóm nhân viên văn phòng.
Đột quỵ là gì?
Đột quỵ là tình trạng não bị tổn thương nghiêm trọng do nguồn máu cung cấp cho một phần não bị gián đoạn hoặc giảm đột ngột, khiến tế bào não thiếu oxy và chất dinh dưỡng. Nếu không được khôi phục dòng máu kịp thời, tế bào não sẽ bắt đầu chết chỉ sau vài phút, để lại di chứng nặng nề hoặc dẫn đến tử vong.
Đột quỵ có thể được chia thành hai nhóm chính. Nhóm đầu tiên là đột quỵ nhồi máu não, chiếm 80-85% ca bệnh, xảy ra khi cục máu đông hoặc mảng xơ vữa làm tắc mạch máu nuôi não. Nhóm còn lại là đột quỵ xuất huyết não, chiếm khoảng 15-20% ca bệnh, xảy ra khi mạch máu não bị vỡ, máu chảy vào mô não, thường liên quan tăng huyết áp lâu năm hoặc vỡ phình mạch.
Đột quỵ có thể nhận diện nhanh các dấu hiệu điển hình của đột quỵ thông qua nguyên tắc FAST: F (Face) - méo miệng, A (Arm) - yếu hoặc liệt tay chân một bên, S (Speech) - nói khó, nói ngọng, T (Time) - thời gian là vàng, cần gọi cấp cứu ngay.
Cụ thể, khi bị đột quỵ, mặt người bệnh không cân xứng, miệng méo, nhân trung hơi lệch qua một bên, nếp mũi má bên yếu bị rũ xuống, đặc biệt khi bệnh nhân nói cười.
Khi được yêu cầu giơ đều hai tay lên cao, bệnh nhân có thể không nhấc được tay, chân hoặc nhấc lên khó khăn, một bên cánh tay hoặc chân (hoặc cả hai) đột ngột yếu đi, tê bì.
Ngoài ra, khi đột quỵ, người bệnh đột ngột nói khó. Nếu cùng lúc có 3 dấu hiệu này cho thấy bệnh nhân có nguy cơ đột quỵ rất cao, hãy đưa bệnh nhân đến cơ sở y tế có khả năng điều trị đột quỵ nhanh nhất.
Đột quỵ cũng có một tình trạng khác là thiếu máu não thoáng qua, thường gọi là đột quỵ nhẹ. Tình trạng này có triệu chứng giống đột quỵ nhưng chỉ kéo dài trong thời gian ngắn và tự hồi phục. Tuy vậy, người bệnh không nên chủ quan vì tỷ lệ người bị thiếu máu não thoáng qua mắc đột quỵ có thể lên tới 15% trong vòng 30 ngày.
Trong cuộc sống hàng ngày với nhiều căng thẳng, dân văn phòng có thể bất chợt gặp cơn thiếu máu não thoáng qua nhưng không hay biết.
Hoàng Phương, 27 tuổi, nhân viên văn phòng tại TP.HCM, bất ngờ trải qua cơn thiếu máu não thoáng qua (một dạng đột quỵ nhẹ) khi đang leo thang bộ lên công ty. Cơn đau dữ dội từ động mạch cảnh kèm cảm giác buốt đầu khiến cô khuỵu xuống, lưỡi tê cứng, không thể nói dù muốn cầu cứu. Khoảng 2 phút sau, triệu chứng biến mất, Phương trở lại bình thường nên không đi khám ngay.
Vài ngày sau, kết quả kiểm tra khiến cô hốt hoảng. Phương được chẩn đoán mắc huyết áp cao dù không có tiền sử bệnh hay yếu tố nguy cơ rõ ràng. Bác sĩ cho biết tăng huyết áp là nguyên nhân hàng đầu dẫn tới đột quỵ, cộng thêm lối sống căng thẳng, thiếu ngủ và ít vận động thời gian gần đây đã làm nguy cơ của cô tăng cao.
Phương chia sẻ vài tháng qua, áp lực công việc khiến cô thường xuyên ngủ không đủ 3-4 tiếng mỗi đêm, bỏ tập thể dục và ăn uống thất thường, nhiều khi để đến khuya mới ăn hoặc tắm. Khối lượng công việc cuối năm dồn dập khiến cô gần như không có thời gian nghỉ ngơi.
Chìa khóa kiểm soát đột quỵ
PGS.TS Nguyễn Huy Thắng, Phó Chủ tịch Hội Đột quỵ Việt Nam, nguy cơ đột quỵ ở con người sẽ tăng dần theo tuổi tác. Thông thường, đây là căn bệnh xuất hiện nhiều ở nhóm sau 50 tuổi và tần suất cao hơn rõ rệt khi bước qua tuổi 60.
Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, giới y khoa liên tục ghi nhận một hiện tượng đáng báo động: đột quỵ đang có xu hướng trẻ hóa mạnh mẽ, không còn là “căn bệnh của người già” như quan niệm trước đây. Thậm chí, nhiều người trẻ đột quỵ trong trạng thái bất ngờ, vì trước đây chưa từng phát hiện bất kỳ bất thường sức khỏe nào.
Thực tế, các yếu tố nguy cơ có thể âm thầm tích tụ trong cơ thể suốt nhiều năm và dễ bị bỏ qua, nhất là khi không được tầm soát định kỳ.
Hiện nay, cao huyết áp là nguyên nhân đứng đầu gây xuất huyết não ở người bệnh trên 30 tuổi. Với nhóm bệnh nhân trên 45 tuổi, tỷ lệ này có thể lên tới 90%. Nhưng thực tế vài năm gần đây, số lượng người mới 30 tuổi đã mắc bệnh này tăng nhanh. Ngoài các nguyên nhân mang tính di truyền hoặc vô căn, yếu tố lối sống hiện đại là nguyên nhân chủ đạo khiến bệnh ngày càng trẻ hóa.
Ông phân tích, ngày nay, nhiều người tiêu thụ quá nhiều thực phẩm giàu carbohydrate, thức ăn nhiều dầu mỡ, nhiều muối. Cùng với đó là thói quen ít vận động, khiến cơ thể dễ thừa cân, béo phì. Đây là nguyên nhân kéo theo hàng loạt vấn đề sức khỏe khác như cao huyết áp, tiểu đường… Ngoài ra, lối sống hiện đại cũng khiến con người tiếp xúc nhiều hơn với các chất gây nghiện như ma túy, bia rượu, thuốc lá… Tất cả đều góp phần làm gia tăng tỷ lệ cao huyết áp.
Về phòng ngừa, PGS Thắng nhấn mạnh rằng kiểm soát chặt chẽ huyết áp chính là “chìa khóa vàng” để phòng tránh xuất huyết não. Ông dẫn chứng từ y văn rằng, có tới 70% trường hợp đột quỵ hoàn toàn có thể tránh được nếu được dự phòng từ sớm, và tỷ lệ này có thể còn cao hơn nữa đối với nhóm xuất huyết não.
Ông khuyến cáo mỗi người cần xây dựng lối sống lành mạnh: ăn uống khoa học, tăng cường vận động, tránh xa các chất kích thích, hạn chế tối đa bia rượu, đồng thời quản lý tốt căng thẳng tâm lý. Căng thẳng kéo dài không chỉ ảnh hưởng đến tim mạch mà còn là yếu tố gián tiếp thúc đẩy các cơn tăng huyết áp đột ngột.
Một yếu tố quan trọng khác là thói quen kiểm tra sức khỏe định kỳ. PGS Thắng đặc biệt lưu ý những người có thể trạng thừa cân hoặc có tiền sử gia đình mắc cao huyết áp nên kiểm tra huyết áp thường xuyên để phát hiện sớm bất thường.
Tuy nhiên, ông cũng lưu ý, việc uống thuốc đều đặn chỉ giúp kiểm soát, chứ không thể chữa khỏi hoàn toàn bệnh cao huyết áp. Do đó, song song với thuốc, bệnh nhân cần duy trì lối sống lành mạnh và tự theo dõi huyết áp thường xuyên để tránh những biến cố nguy hiểm như đột quỵ.
Dân văn phòng cần làm gì để hạn chế nguy cơ đột quỵ?
Nhân viên văn phòng thường được gắn với hình ảnh “công việc nhẹ nhàng, ít rủi ro sức khỏe” vì ngồi làm việc trong môi trường máy lạnh, không phải lao động nặng. Thế nhưng, chính lối sống ít vận động, áp lực tinh thần kéo dài, chế độ ăn uống thất thường lại đang âm thầm tạo ra nhiều yếu tố nguy cơ dẫn đến đột quỵ hoặc thiếu máu não thoáng qua (TIA).
PGS.TS Nguyễn Huy Thắng từng nhấn mạnh: cao huyết áp, thừa cân, tiểu đường và căng thẳng kéo dài là bốn “mắt xích” nguy hiểm. Với nhân viên văn phòng, những mắt xích này càng dễ hình thành nếu không điều chỉnh thói quen hàng ngày.
Thay đổi thói quen ăn uống
Một trong những vấn đề đáng lo là bữa trưa công sở. Nhiều người chọn các suất ăn nhanh như cơm tấm sườn, bún bò, mì xào… vốn chứa nhiều dầu mỡ, muối và carbohydrate tinh chế. Chế độ ăn như vậy trong thời gian dài khiến mỡ máu, đường huyết tăng cao, đồng thời huyết áp cũng trở nên khó kiểm soát.
Thay vào đó, mỗi bữa trưa nên có ít nhất một nửa đĩa là rau xanh, giúp bổ sung chất xơ và giảm hấp thu chất béo. Phần đạm nên ưu tiên các loại protein nạc như ức gà, cá hấp, đậu phụ thay cho thịt đỏ chiên rán. Lượng tinh bột cũng cần điều chỉnh, nên thay gạo trắng bằng gạo lứt hoặc bánh mì nguyên cám.
Bên cạnh đó, việc uống nước ngọt hay trà sữa trong giờ nghỉ trưa nên được hạn chế, thay bằng nước lọc hoặc trà xanh ít đường để tốt hơn cho tim mạch.
Hạn chế chất rượu bia, thuốc lá
Thói quen “nhậu nhẹt” buổi tối cũng là yếu tố không thể bỏ qua. Do tính chất công việc, nhân viên văn phòng thường phải tiếp khách hoặc tụ tập bạn bè sau giờ làm, dẫn đến việc tiêu thụ nhiều bia rượu, đồ nướng mặn và nhiều dầu mỡ. Đây là “bẫy sức khỏe” nếu lặp lại thường xuyên.Để giảm rủi ro, nên giới hạn tần suất uống rượu bia. Khi uống, cần kiểm soát lượng ở mức an toàn theo khuyến cáo của WHO: nam không quá hai đơn vị mỗi ngày, nữ không quá một đơn vị (một đơn vị tương đương khoảng 330ml bia hoặc 100ml rượu vang).
Đồng thời nên ăn kèm rau xanh hoặc trái cây để giảm tác động xấu lên mạch máu và gan, đồng thời tuyệt đối tránh hút thuốc lá khi sử dụng đồ uống có cồn.
Ngủ đủ giấc
Giấc ngủ cũng là một “liều thuốc” quan trọng để bảo vệ mạch máu. Thiếu ngủ hoặc ngủ muộn có thể khiến cơ thể căng thẳng, huyết áp tăng cao vào ban đêm - thời điểm đột quỵ thường xảy ra.
Việc duy trì giấc ngủ đủ 7-8 giờ mỗi ngày, cố gắng ngủ trước 23h là rất cần thiết. Để dễ ngủ hơn, nên hạn chế sử dụng thiết bị điện tử ít nhất 30 phút trước khi ngủ và tạo không gian yên tĩnh, ánh sáng dịu.
Hạn chế căng thẳng
Ngoài ra, căng thẳng do áp lực công việc và deadline cũng là yếu tố nguy hiểm. Stress kéo dài không chỉ gây tổn hại tinh thần mà còn kích hoạt hệ thần kinh giao cảm, khiến huyết áp tăng và dễ rối loạn nhịp tim. Việc sắp xếp công việc theo mức độ ưu tiên, tránh dồn mọi việc vào sát hạn chót sẽ giúp giảm áp lực.
Mỗi 60-90 phút làm việc, bạn nên nghỉ giải lao khoảng 5 phút để hít thở sâu hoặc đi lại nhẹ nhàng. Tập thiền hoặc yoga 10-15 phút mỗi ngày cũng là cách tốt để thư giãn hệ thần kinh.
Tranh thủ vận động
Một điểm yếu cố hữu của dân văn phòng là “ngồi quá nhiều”. Ngồi lâu làm máu lưu thông kém, tăng nguy cơ hình thành cục máu đông và ảnh hưởng tiêu cực đến tim mạch.
Để bù lại, cần duy trì ít nhất 30 phút vận động với cường độ vừa mỗi ngày như đi bộ nhanh, đạp xe hoặc bơi lội. Nếu bận, có thể chia thành các khoảng 10-15 phút nhưng tổng cộng vẫn phải đạt tối thiểu 150 phút/tuần.
Thói quen đơn giản như đi cầu thang bộ thay vì thang máy, đứng dậy khi gọi điện hoặc tranh thủ đi bộ khi nghỉ trưa cũng giúp cải thiện đáng kể tuần hoàn máu.
Có thể thấy, nhân viên văn phòng không phải lao động chân tay nặng nhưng vẫn đối mặt với nguy cơ cao về đột quỵ và thiếu máu não thoáng qua nếu bỏ qua việc chăm sóc sức khỏe. Thay đổi thói quen ăn uống, hạn chế bia rượu, ngủ đủ - ngủ sớm, quản lý căng thẳng và tăng vận động là bộ 5 giải pháp thiết thực để giữ cho não và mạch máu luôn khỏe mạnh.
PITO hy vọng thông qua bài viết, bạn có thể hiểu thêm về đột quỵ cũng như biết cách phòng ngừa, bảo vệ sức khỏe, tránh những rủi ro không mong muốn.
