Suy thận không còn là căn bệnh của riêng người cao tuổi. Những năm gần đây, tình trạng người trẻ Việt phải gắn đời mình với máy chạy thận ngày càng gia tăng.
Với hơn 8,7 triệu người mắc bệnh thận mạn tính, trong đó, hàng chục ngàn người cần lọc máu định kỳ hoặc chờ ghép thận, suy thận đã trở thành một vấn đề y tế đáng báo động.
Dù vậy, bệnh lại diễn tiến âm thầm, khó phát hiện sớm và để lại hậu quả nặng nề cả về sức khỏe, tài chính lẫn chất lượng sống. Bài viết của PITO sẽ giúp bạn hiểu hơn về căn bệnh này và cách phòng tránh nguy cơ mắc bệnh.
Suy thận là gì? Điều trị ra sao?
Suy thận là tình trạng thận mất dần chức năng lọc máu, thải độc và cân bằng dịch – điện giải trong cơ thể. Bệnh diễn tiến qua 5 giai đoạn, trong đó giai đoạn 1–2 thường không có triệu chứng rõ rệt. Đến giai đoạn 3–4, người bệnh có thể bắt đầu thấy mệt mỏi, phù, chán ăn, thiếu máu… Nhưng phần lớn chỉ phát hiện bệnh khi đã bước vào giai đoạn 5 – suy thận mạn giai đoạn cuối, khi chức năng thận giảm dưới 15%. Lúc này, người bệnh buộc phải điều trị thay thế như lọc máu định kỳ hoặc ghép thận nếu muốn duy trì sự sống.
Thống kê từ Bộ Y tế cho thấy Việt Nam hiện có hơn 8,7 triệu người trưởng thành mắc bệnh thận mạn, tương đương 12,8% dân số từ 18 tuổi trở lên. Mỗi năm, có khoảng 8.000 ca mắc suy thận mới, chưa kể đến số lượng lớn chưa được chẩn đoán.
Tình trạng suy thận giai đoạn cuối cũng đang gia tăng nhanh chóng. Ước tính có khoảng 800.000 người tại Việt Nam cần điều trị thay thế thận. Nhưng hiện cả nước có khoảng 5.500–6.000 máy chạy thận, phục vụ cho khoảng 33.000 bệnh nhân lọc máu định kỳ. Điều này đồng nghĩa với việc hàng trăm ngàn người không thể tiếp cận điều trị đúng cách hoặc đúng thời điểm, đặc biệt là ở tuyến tỉnh và vùng sâu vùng xa.c
Chỉ khoảng 33.000 người được điều trị lọc máu định kỳ do hạn chế về cơ sở vật chất và chi phí. Nhiều bệnh viện tuyến tỉnh, đặc biệt ở vùng sâu vùng xa, không có đủ máy chạy thận hoặc nhân lực để đáp ứng nhu ầu bệnh nhân.
Hiện chưa có biện pháp nào có thể điều trị khỏi hoàn toàn suy thận mạn tính. Ở giai đoạn muộn, bệnh nhân buộc phải điều trị lọc máu hoặc ghép thận. Lúc này, cuộc sống người bệnh gần như gắn liền với bệnh viện.
Chi phí điều trị suy thận là gánh nặng lớn. Một bệnh nhân chạy thận nhân tạo cần lọc máu 3 lần mỗi tuần, mỗi lần khoảng 600.000 đồng – tức hơn 1,8 triệu/tuần, tương đương gần 100 triệu đồng mỗi năm. Theo thống kê của Bảo hiểm Xã hội, chi phí điều trị bệnh thận mạn đứng đầu các khoản chi trả bảo hiểm y tế, ước tính lên đến 4.000–5.000 tỷ đồng mỗi năm.
Suy thận trẻ hóa như thế nào?
Đáng lo ngại hơn, bệnh đang có xu hướng trẻ hóa nhanh chóng. Nhiều người ở độ tuổi 20–30 đã phải chạy thận suốt đời. Theo PGS.TS Nguyễn Bách, Trưởng khoa Nội Thận – Lọc máu, Bệnh viện Thống Nhất TP.HCM, số lượng người trẻ mắc suy thận tại Việt Nam cao đến mức khiến nhiều chuyên gia quốc tế “ngạc nhiên và lo ngại”.
“Với các nước phát triển, bệnh thận thường gặp ở người từ 60-65 tuổi trở lên, do hậu quả của tăng huyết áp, đái tháo đường. Ở Việt Nam, bên cạnh nhóm bệnh này, gánh nặng còn đến từ những bệnh nhân trẻ suy thận giai đoạn cuối, nguyên nhân chủ yếu là bệnh lý cầu thận”, PGS Bách nói.
Theo dữ liệu trước COVID của Hội Thận học Việt Nam, ước tính có khoảng 7-10% dân số Việt Nam mắc bệnh thận mạn, và trong số đó, gần 40% là những người dưới 40 tuổi.
Theo VNExpress, Khoa Thận Nhân tạo, Bệnh viện Chợ Rẫy, TP HCM, ba tháng đầu năm 2024 đã tiếp nhận 450 bệnh nhân lọc máu chạy thận định kỳ, trong đó có gần 60 bệnh nhân dưới 35 tuổi, chiếm 15%. Điểm chung là những người bệnh này vào đến khoa hầu như đều ở giai đoạn cuối. Còn tại Bệnh viện Bình Dân, khoảng 1/3 lượng bệnh tại phòng khám nội thận của bệnh viện là người dưới 40 tuổi.
Sự nguy hiểm của suy thận
Suy thận được mệnh danh là “kẻ giết người thầm lặng” vì hầu như không có triệu chứng ở giai đoạn đầu. Nhiều người chỉ phát hiện bệnh khi đã chuyển sang giai đoạn 4 hoặc 5, khi thận đã mất đến 85–90% chức năng. Lúc này, việc điều trị chỉ còn mang tính duy trì và kiểm soát biến chứng. Theo dự báo của các chuyên gia y tế, suy thậnh sẽ sớm trở thành nguyên nhân gây tử vong đứng thứ 5 trên toàn cầu vào năm 2040 nếu chúng ta không có những biện pháp can thiệp kịp thời và hiệu quả.
Theo báo cáo từ Bộ Y tế, hơn 90% người mắc bệnh thận mạn không hề biết mình đang bệnh, khiến họ bỏ lỡ giai đoạn vàng để điều trị và ngăn ngừa suy thận. Ngay cả những người có nguy cơ cao như bệnh nhân tăng huyết áp, đái tháo đường, béo phì… cũng không được tầm soát thường xuyên.
Một khi thận đã bị tổn thương, không có cách nào để hồi phục hoàn toàn. Việc điều trị chỉ giúp làm chậm tiến triển và kéo dài thời gian bảo tồn chức năng thận. Theo ThS.BS.CKII Châu Thị Kim Liên, Chủ tịch Hội Nội thận TP.HCM, bệnh nhân cần tuân thủ nghiêm ngặt chế độ ăn uống, uống thuốc đúng liều, tránh stress, kiểm soát huyết áp và đường huyết để giữ thận hoạt động lâu nhất có thể.
Khi suy thận đến giai đoạn cuối, người bệnh phải lọc máu định kỳ hoặc ghép thận nếu có điều kiện. Lọc máu không chỉ tốn kém mà còn ảnh hưởng lớn đến chất lượng cuộc sống. Nhiều bệnh nhân phải bỏ việc, sống dựa vào người thân, phụ thuộc hoàn toàn vào bảo hiểm hoặc từ thiện. Cảm giác mệt mỏi, trầm cảm, và áp lực tài chính khiến họ dễ rơi vào tâm lý bi quan.
Ghép thận là lựa chọn lý tưởng hơn nhưng không phải ai cũng tiếp cận được. Tỷ lệ người hiến tạng tại Việt Nam còn rất thấp. Chi phí phẫu thuật và hậu ghép cũng là rào cản lớn với người thu nhập thấp.
Ngoài ra, người bệnh suy thận dễ đối mặt với hàng loạt biến chứng nguy hiểm: thiếu máu, loãng xương, rối loạn điện giải, tăng kali máu (dễ gây ngừng tim), suy tim, đột quỵ, nhiễm trùng và suy giảm miễn dịch. Tim mạch là nguyên nhân tử vong hàng đầu ở bệnh nhân suy thận mạn.
Những thói quen dễ dẫn đến suy thận
Tự ý dùng thuốc, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc
Một trong những nguyên nhân khiến người trẻ mắc suy thận là lạm dụng thuốc không kê đơn, đặc biệt là thuốc nam, thuốc đông y trôi nổi và thực phẩm chức năng. Theo TS.BS Nguyễn Minh Tuấn, Trưởng khoa Thận nhân tạo – Bệnh viện Chợ Rẫy, nhiều người bệnh đến viện trong tình trạng suy thận nặng do uống thuốc “giải độc gan”, “bổ thận” quảng cáo trên mạng mà không có nguồn gốc rõ ràng.
Một số loại thuốc kháng viêm không steroid (NSAIDs), thuốc giảm đau như ibuprofen, paracetamol nếu dùng lâu dài cũng gây độc cho thận.
Ăn uống không khoa học, nhiều muối – ít nước
Chế độ ăn nhiều muối, đạm động vật, thực phẩm chế biến sẵn, ăn mì tôm liên tục, nước ngọt, rượu bia… làm tăng “gánh nặng” lên thận. Cùng với đó, thói quen uống ít nước làm giảm khả năng đào thải độc tố.
Theo các chuyên gia dinh dưỡng, một người trưởng thành nên uống đủ 1,5–2 lít nước/ngày, hạn chế ăn mặn (dưới 5g muối/ngày), đồng thời ăn nhiều rau, trái cây tươi, giảm đạm động vật.
Uống nhiều nước ngọt trong thời gian dài
Thói quen tiêu thụ nước ngọt thường xuyên là một yếu tố nguy cơ thầm lặng dẫn đến suy thận, nhất là với giới trẻ thành thị.
Nước ngọt chứa lượng lớn đường đơn (glucose, fructose) – đặc biệt là đường fructose nhân tạo (HFCS) – làm tăng nguy cơ kháng insulin, tăng đường huyết, và gây béo phì. Tất cả các yếu tố này đều là tiền đề của đái tháo đường type 2, nguyên nhân hàng đầu gây bệnh thận mạn hiện nay.
Không dừng lại ở đó, nước ngọt có gas còn khiến nồng độ axit uric trong máu tăng cao, dễ dẫn đến bệnh gout và sỏi thận, hai tình trạng làm tổn thương mô thận lâu dài. Các chất tạo màu, tạo vị trong nước ngọt cũng gây stress oxy hóa, làm suy giảm chức năng lọc máu của thận.
Một nghiên cứu đăng trên Clinical Journal of the American Society of Nephrology cho thấy: uống từ 2 lon nước ngọt trở lên mỗi ngày trong thời gian dài có thể làm tăng gấp đôi nguy cơ suy thận so với người không uống hoặc uống rất ít.
Thức khuya, rối loạn nhịp sinh học
Thức khuya không chỉ gây mệt mỏi, giảm đề kháng mà còn ảnh hưởng trực tiếp đến chức năng thận thông qua sự rối loạn nhịp sinh học. Thận có “đồng hồ sinh học riêng” để thực hiện các chức năng lọc máu, điều hòa huyết áp và điện giải. Khi bạn ngủ đúng giờ, cơ thể tiết hormone điều chỉnh huyết áp, giảm áp lực lên mạch máu và thận được “nghỉ ngơi”.
Ngược lại, thức khuya khiến thận làm việc liên tục, không có thời gian hồi phục, dễ dẫn đến suy giảm chức năng lọc cầu thận, đặc biệt ở người trẻ có thêm các yếu tố nguy cơ như ăn mặn, ít vận động.
Ngoài ra, thức khuya kéo dài làm tăng nồng độ cortisol (hormone stress), dễ gây tăng huyết áp, thúc đẩy tổn thương vi mạch trong thận. Một nghiên cứu từ Đại học Nagoya (Nhật Bản) ghi nhận: người ngủ ít hơn 5 tiếng mỗi đêm có nguy cơ suy thận cao hơn 65% so với người ngủ đủ 7–8 tiếng.
Bệnh nền không kiểm soát
Đái tháo đường, tăng huyết áp, lupus ban đỏ và các bệnh viêm cầu thận là nguyên nhân hàng đầu dẫn đến suy thận mạn. Tuy nhiên, việc theo dõi chức năng thận định kỳ ở nhóm này còn thấp.
BS Trần Thanh Tùng, khoa Nội thận – Bệnh viện Nhân dân Gia Định, cảnh báo: “Nếu bạn đang có bệnh nền mà không kiểm tra định kỳ nước tiểu và creatinine máu ít nhất mỗi 6 tháng, nguy cơ bỏ lỡ tổn thương thận là rất cao”.
Lối sống thụ động, ít vận động
Thừa cân, béo phì là yếu tố nguy cơ gián tiếp gây suy thận thông qua việc làm tăng tỷ lệ tăng huyết áp và tiểu đường. Lối sống văn phòng ít vận động, thức khuya, căng thẳng kéo dài cũng góp phần làm suy giảm chức năng thận theo thời gian.
Làm sao để phòng ngừa suy thận
Cách duy nhất phát hiện bệnh thận sớm là xét nghiệm định kỳ 1 lần/năm. Hiện nay, chi phí này khoảng 150.000 đồng.
Theo PGS Nguyễn Bách, đây là khoản đầu tư có lợi cho sức khỏe, giúp phát hiện và điều trị bệnh sớm nếu không may mắc phải. Thông thường, nhiều người chỉ phát hiện mắc bệnh thận khi đã ở giai đoạn muộn, phải chạy thận.
“Một lần chạy thận, người bệnh tốn trung bình 600.000 đồng/lần, tổng cộng khoảng 1,8 triệu đồng/tuần. Trong khi đó, chi phí tầm soát chỉ khoảng 150.000 đồng/năm", PGS Bách nói.
Bên cạnh đó, các chuyên gia cũng khuyến khích mọi người nên tuân thủ 8 nguyên tắc phòng bệnh thận của Hội Thận học quốc tế:
- Tập thể dục đều đặn hàng ngày
- Tránh thừa cân hoặc béo phì bằng chế độ ăn uống, vận động thể lực
- Chế độ ăn uống:
- Giảm lượng muối, nên 5-6 g/ngày. Ăn thức ăn tươi, không ăn nhiều thực phẩm chế biến sẵn.
- Lượng đạm ăn vào vừa phải, nên kết hợp cân đối đạm động vật và thực vật.
- Duy trì một lượng nước uống vừa phải: 1,5-2 lít nước mỗi ngày. - Không hút thuốc lá
- Không tự ý dùng lâu dài các loại thuốc khi chưa có ý kiến của bác sĩ, đặc biệt là thuốc kháng viêm không steroid như ibuprofen và các thuốc đông y, thực phẩm chức năng không rõ nguồn gốc.
- Phòng bệnh đái tháo đường
- Phòng bệnh tăng huyết áp
- Kiểm tra xét nghiệm nước tiểu, chức năng thận định kỳ
Ngoài ra, mọi người nên rèn thói quen quan sát nước tiểu ngay sau khi đi vệ sinh để phòng ngừa và phát hiện sớm các dấu hiệu thận bất thường. Nếu nước tiểu có màu bất thường như đỏ máu, có bọt nhiều bất thường, mọi người nên đi tầm soát ngay để được chẩn đoán sớm bệnh thận. Trong trường hợp nước tiểu có màu vàng, người dân nên uống thêm nước để đảm bảo sức khỏe thận.
Người mắc bệnh cấp tính như nhiễm khuẩn đường hô hấp, nhiễm khuẩn ngoài da, nhiễm trùng đường tiết niệu cũng như kiểm soát tốt các bệnh lý mạn tính như tăng huyết áp, đái tháo đường, rối loạn mỡ máu, bệnh lý ác tính, bệnh tự miễn dịch, sỏi tiết niệu, cần theo dõi sức khỏe để phòng bệnh.
Suy thận không phải là bản án tử, nhưng một khi đã tiến triển nặng, người bệnh buộc phải sống dựa vào máy móc hoặc hy vọng vào một quả thận ghép. Việt Nam đang đối mặt với gánh nặng bệnh thận mạn ngày một lớn hơn, không chỉ vì số lượng tăng cao, mà còn vì người bệnh ngày càng trẻ hóa, phát hiện muộn và thiếu kiến thức phòng ngừa.
Mỗi người cần chủ động tầm soát chức năng thận định kỳ, nhất là nếu có bệnh nền. Đồng thời, cần thay đổi lối sống: ăn uống khoa học, không lạm dụng thuốc, duy trì vận động, kiểm soát huyết áp và đường huyết. Đó là cách đơn giản và hiệu quả nhất để bảo vệ “bộ lọc sống” – hai quả thận – trong cơ thể.
Bài hay quá. Cần ăn uống lành sạch hơn