Một khảo sát của Monster hồi 2024 cho thấy vào thời điểm mùa lễ hội cuối năm, khoảng 53% người lao động cảm thấy căng thẳng, có thể khiến hiệu suất công việc giảm. Tại Việt Nam, dù chưa có thống kê cụ thể, trên thực tế, xu hướng giảm hiệu suất chung ở cộng sự thường thấy ở các đợt lễ Tết.
Liệu có phải hiệu suất công việc giảm từ cơ thể mệt mỏi, cạn năng lượng sau một năm dài vắt sức? Bài viết này cùng PITO tìm hiểu nguyên nhân thực tế và khoa học.
Mệt và cạn năng lượng - Hai thứ hoàn toàn khác nhau
Mệt mỏi là trạng thái của cơ thể. Đó là khi bạn thiếu ngủ, khi cơ bắp căng cứng sau nhiều giờ ngồi một chỗ, khi đầu óc quá tải vì xử lý quá nhiều thông tin. Mệt mỏi có thể được giải quyết bằng nghỉ ngơi. Bạn ngủ một giấc dài, bạn đi massage, bạn tắt hết công việc trong cuối tuần, và bạn sẽ cảm thấy tốt hơn. Mệt mỏi là tạm thời, nó có thể được phục hồi.
Nhưng cạn năng lượng lại là chuyện khác. Đó là trạng thái tâm lý khi bạn mất đi động lực, mất đi ý nghĩa trong những gì mình đang làm. Bạn có thể ngủ đủ giấc, nhưng vẫn không muốn mở laptop làm việc. Bạn có thể ngồi trước bàn làm việc cả ngày, nhưng tâm trí lại ở một nơi rất xa. Bạn không thiếu sức lực, bạn thiếu lý do. Đây chính là những biểu hiện rõ ràng của emotional exhaustion - sự kiệt quệ cảm xúc.
Sự khác biệt này cực kỳ quan trọng, vì nó quyết định cách bạn đối phó với tình trạng của mình. Nếu bạn chỉ mệt, bạn nghỉ ngơi là đủ. Nhưng nếu bạn cạn năng lượng tinh thần, việc nghỉ ngơi đơn thuần sẽ không giải quyết được vấn đề. Bạn cần phải tìm lại ý nghĩa, tái tạo động lực, và kết nối lại với lý do tại sao bạn làm những gì bạn đang làm.
Những nguyên nhân khiến dân văn phòng cạn năng lượng cuối năm
1. Cảm giác 'năm sắp hết rồi, lương thưởng có rồi, cố nữa để làm gì?'
Đây chính là hiệu ứng mà tâm lý học gọi là Goal Gradient Effect - một hiện tượng được Clark Hull nghiên cứu từ những năm 1930. Hull phát hiện rằng động lực của con người tăng vọt khi họ gần đạt được mục tiêu, nhưng giảm mạnh khi họ biết mục tiêu đã không thể đạt được hoặc đã hoàn thành quá sớm.
Cuối năm chính là lúc bạn rơi vào một trong hai trường hợp này: hoặc là bạn đã hoàn thành KPI từ trước và không còn động lực thêm, hoặc là bạn biết mình không thể đạt được nữa và đã bỏ cuộc. Cả hai đều dẫn đến công việc cuối năm càng làm càng giảm hiệu suất!
2. Áp lực vô hình từ việc tổng kết, đánh giá và so sánh
Cuối năm là thời điểm mà mọi con số được đặt lên bàn cân. Bạn nhìn vào những mục tiêu đầu năm mình đã đề ra và so sánh với thực tế. Bạn nhìn vào thành tích của đồng nghiệp và tự hỏi tại sao mình không được như họ. Bạn nhìn vào bảng lương và tự nhủ liệu năm nay mình có được tăng không. Tất cả những so sánh này tạo ra một áp lực âm ỉ, liên tục ăn mòn năng lượng tinh thần của bạn.
Nghiên cứu của Leon Festinger về Social Comparison Theory chỉ ra rằng con người có xu hướng tự đánh giá mình bằng cách so sánh với người khác, và những so sánh này thường gây ra căng thẳng và giảm sự hài lòng với bản thân. Khi so sánh diễn ra liên tục, não bộ tiêu tốn nhiều năng lượng cho việc tự nghi ngờ, lo lắng và phòng vệ, làm giảm khả năng tập trung vào công việc hiện tại.
Cuối năm cũng là lúc mạng xã hội tràn ngập hình ảnh tổng kết thành công, thành tựu cá nhân, du lịch, mua sắm… Những so sánh “đi lên” vô tình khuếch đại cảm giác tụt lại phía sau, kéo theo sự mệt mỏi tinh thần và giảm hiệu suất làm việc.
3. Cảm giác mất kiểm soát thời gian
Khoảng thời điểm đầu năm Dương lịch, cuối năm Âm lịch tại Việt Nam được nhiều người xem khoảng trống giữa năm cũ và năm mới. Công việc năm nay đã xong, nhưng công việc năm sau thì chưa bắt đầu rõ ràng. Bạn không biết mình nên tập trung vào việc gì, không biết ưu tiên thế nào là đúng.
Đây chính là Temporal Discounting, khi con người không thấy được mục tiêu ngay lập tức, não bộ tự động giảm động lực để hành động. Khi mục tiêu không hiện diện rõ ràng hoặc phần thưởng còn ở “tương lai xa”, não bộ có xu hướng giảm giá trị của nỗ lực hiện tại, giảm động lực, giảm sự tập trung, trì hoãn công việc, làm việc trạng thái cầm chừng.
4. Thiếu điểm kết nối cảm xúc trong công việc
Thiếu điểm kết nối cảm xúc trong công việc là một nguyên nhân sâu nhưng thường bị bỏ qua khi nói về việc giảm hiệu suất cuối năm.
Suốt cả năm, bạn chạy theo KPI, chạy theo deadline, chạy theo những con số khô khan. Nhưng đến cuối năm, khi mọi thứ chậm lại, bạn mới nhận ra mình đã làm việc như một cỗ máy, không có thời gian để cảm nhận ý nghĩa của những gì mình làm.
Nghiên cứu của Teresa Amabile về Progress Principle cho thấy rằng con người cần cảm nhận được tiến bộ có ý nghĩa trong công việc hàng ngày để duy trì động lực. Khi nhân sự không được ghi nhận kịp thời, không thấy dấu mốc cảm xúc tích cực hay sự kết nối giữa nỗ lực cá nhân và giá trị chung, não bộ sẽ coi công việc là một chuỗi hành động cơ học. Năng lượng tinh thần vì thế suy giảm nhanh chóng, kéo theo sự thờ ơ và giảm hiệu suất.
Khi thiếu những điểm chạm cảm xúc, một lời ghi nhận, một khoảnh khắc nhìn lại, hay cảm giác được trân trọng, động lực nội tại dần cạn, và hiệu suất làm việc cũng chậm lại một cách tự nhiên.
Dấu hiệu bạn đang cạn năng lượng, không phải chỉ mệt
Làm sao để biết mình đang cạn năng lượng chứ không phải chỉ mệt mỏi đơn thuần?
PITO đưa ra vài dấu hiệu:
- Thứ nhất, bạn ngủ đủ giấc nhưng vẫn cảm thấy không muốn làm gì. Bạn thức dậy sau khi ngủ 8 tiếng , nhưng ý nghĩ về việc mở laptop lại khiến bạn muốn trốn vào chăn thêm một lúc nữa. Đây không phải là mệt thể chất, mà là sự kháng cự của tâm trí trước những việc mà nó không thấy ý nghĩa.
- Thứ hai, bạn làm việc cả ngày nhưng cảm giác như chẳng làm được gì. Bạn ngồi trước máy tính từ sáng đến chiều, nhưng khi nhìn lại, bạn không nhớ mình đã hoàn thành công việc gì đáng kể. Bạn lướt email, bạn join meeting, bạn làm những việc lặt vặt không tạo ra giá trị thực sự. Đây là dấu hiệu của việc não bộ đang ở chế độ tiết kiệm năng lượng, không muốn đầu tư vào deep work.
- Thứ ba, bạn dễ cáu gắt và mất kiên nhẫn với những chuyện nhỏ nhặt. Email đồng nghiệp hỏi một câu đơn giản mà bạn thấy khó chịu. Meeting kéo dài thêm 10 phút mà bạn muốn tắt máy ngay. Đây không phải là do bạn thiếu ngủ, mà do emotional exhaustion - khi năng lượng cảm xúc cạn kiệt, khả năng kiểm soát cảm xúc của bạn cũng suy giảm theo.
- Và cuối cùng, bạn cảm thấy ngắt kết nối với công việc, với đồng nghiệp, thậm chí với chính bản thân mình. Bạn ngồi trong cuộc họp nhưng tâm trí lại đang nghĩ về kỳ nghỉ Tết. Bạn nói chuyện với đồng nghiệp nhưng không thực sự lắng nghe. Bạn làm việc nhưng không cảm nhận được mục đích. Đây là dấu hiệu rõ ràng nhất của việc cạn năng lượng tinh thần.
Vậy làm sao để 'nạp lại năng lượng' cuối năm?
Giải pháp không nằm ở việc ngủ nhiều hơn hay uống thêm vitamin, mà nằm ở việc bạn tái tạo năng lượng tinh thần như thế nào.
- Đóng lại năm cũ một cách có ý thức. Thay vì để mọi thứ lê thê kéo dài từ cuối năm Dương lịch rồi lao vào năm mới (giai đoạn ra Tết) trong trạng thái mơ hồ, hãy chủ động tạo ra một điểm kết thúc rõ ràng.
Bạn có thể dành một buổi ngày để viết lại những gì bạn đã đạt được trong năm, không phải để khoe khoang mà để tự ghi nhận, liệt kê ra những dự án bạn đã hoàn thành, những kỹ năng bạn đã học được, những thử thách bạn đã vượt qua. Nghiên cứu của Amabile về Progress Principle cho thấy rằng việc nhận diện và ghi nhận tiến bộ của bản thân, dù nhỏ, cũng tạo ra động lực mạnh mẽ. - Tạo một điểm chạm cảm xúc tích cực. Bạn có thể tìm một khoảnh khắc trong năm mà bạn cảm thấy tự hào, hãy nhớ lại cảm giác khi bạn hoàn thành một dự án quan trọng, hay đơn giản là khi một đồng nghiệp cảm ơn bạn vì đã giúp đỡ. Viết lại những khoảnh khắc đó, hoặc chia sẻ với ai đó. Khi bạn kết nối lại với những cảm xúc tích cực, não bộ sẽ tự động tạo ra năng lượng để tiếp tục.
- Cho phép bản thân 'chậm lại có kiểm soát'. Đây không phải là lười biếng hay trì hoãn, mà là nghỉ ngơi có chiến lược. Thay vì cố gắng duy trì cường độ làm việc cao đến hết năm rồi sụp đổ, hãy chủ động giảm tốc độ. Cơ thể và tâm trí của chúng ta hoạt động theo chu kỳ, việc cố gắng duy trì hiệu suất cao liên tục chỉ dẫn đến kiệt sức. Chậm lại có kiểm soát giúp bạn bảo toàn năng lượng cho những việc thực sự quan trọng.
- Cuối cùng hãy tạo ra một mục tiêu rõ ràng cho khoảng thời gian cuối năm. Não bộ cần một mục tiêu cụ thể, ngắn hạn và có thể đạt được để duy trì động lực. Thay vì nghĩ mơ hồ 'cuối năm cần hoàn thành mọi thứ', hãy đặt một mục tiêu nhỏ như 'tuần này mình sẽ sắp xếp lại toàn bộ file dự án để chuẩn bị cho năm sau', hoặc 'hai ngày tới mình sẽ học xong khóa học nhỏ này'. Khi bạn đạt được những mục tiêu nhỏ này, não bộ sẽ tiết ra dopamine, tạo cảm giác thành tựu và động lực để tiếp tục.
Qua bài viết, PITO hy vọng bạn sẽ biết cách đóng lại năm cũ một cách trọn vẹn, tạo những điểm chạm cảm xúc tích cực và cho phép mình nghỉ ngơi có chất lượng. Từ đó, công việc hiện tại cũng năng suất cao mà bạn cũng có thể bước vào năm mới tràn đầy năng lượng và mục tiêu.
